رۋحانيات

قالايدان قازاق باتىرلارىنىڭ ءمۇسىنىن قۇياتىن شەبەر

ەرنار نۇرماعامبەتوۆ ءبىر جارىم جىلدان بەرى قالايىدان قازاق باتىرلارىنىڭ شاعىن ءمۇسىنىن جاساۋمەن اينالىسىپ كەلەدى.

7e3b90dc5da90c8e38d8f6d5379a53ba

شەبەرمەن ونىڭ «Asian nomads»  اتتى شەبەرحاناسىندا سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.

47e876eb074e433fa6526e715ab5df7b

ەرنار، جەكە شەبەرحاناڭىزدى اشۋدى كوپتەن بەرى ارمانداپ كەلگەنىڭىزدى بىلەمىن. شەبەرحاناڭىزدى قاشان اشتىڭىز؟ ءقازىر مۇندا قانشا ادام جۇمىس ىستەيدى؟

– شەبەرحانا ءساۋىر ايىندا اشىلدى. ال، ماۋسىم ايىندا ۇجىم مۇشەلەرى جيناقتالدى. ءقازىر ۇجىمدا شامامەن ون شاقتى ادام بار. كەيبىرەۋى جۇمىستا، ەندى ءبىرى ۇيدە وتىرىپ جۇمىس ىستەيدى.

جۇمىسقا تەك سۋرەتشىلەردى الاسىز با؟ الدە مۇسىندەردى بوياۋ ءىسى كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىنان كەلە مە؟

– ەگەر، جاقسىلاپ ۇيرەتسەڭىز، بۇل – كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىنان كەلەتىن ءىس. ءبىراق، وعان كوپ ۋاقىت كەتەدى. سوندىقتان، مەن ءۇشىن بۇرىننان قولىنا قىلقالام ۇستاپ ۇيرەنگەن، بوياۋدى ارالاستىرىپ، ءمۇسىندى «سەزىنە» بىلەتىن سۋرەتشىلەردى جۇمىسقا العان وڭايىراق. ءبىراق، بۇل جۇمىس اسقان توزىمدىلىك پەن ۋاقىتتى تالاپ ەتەتىندىكتەن، سۋرەتشىنىڭ ءوزى ونى ۇناتپاسا، بىردەن ءىستى تاستاپ كەتەدى.

b74e8b349f5a19596e3eb8bcc698dd87

وسى جوبامەن اينالىسقانىڭىزعا قانشا جىل بولدى؟

– ءبىر جارىم جىل.

– ءبىر جارىم جىلدا قانشا ءمۇسىن جاسادىڭىزدار؟

– شامامەن 2 مىڭداي.

3717cc148c6170f13a3e7c3da8551259

نەلىكتەن باتىرلارعا جەكە-جەكە ات بەرمەدىڭىز؟ مىسالى، مىناۋ قابانباي، مىناۋ بوگەنباي دەپ...

– مۇنداي تاۋەكەلگە بارسام، سىنعا ۇشىرايتىن ەدىم.

رۋشىلدىق ماسەلەسىن ايتىپ وتىرسىز با؟

– ءيا. سوسىن بىرەۋلەر ء«تۇرى ۇقسامايدى»، «نەگە مۇنى ەمەس، انا باتىردى جاسامادىڭ؟» دەۋى مۇمكىن. ويلانباي ايتا سالسا دا، مۇنداي پىكىر شىعارماشىلىق ادامىنىڭ كوڭىل-كۇيىنە اسەر ەتەدى. سوندىقتان، بۇل ماسەلەگە نەيترال قاراعاندى ءجون كوردىم.

e2c8f81f4d382770bacb65deffc335cb

ماماندىعىڭىز كىم؟

– يەكونوميست.

37a3476b94e030f0dc88a88db139668f

سۋرەتشىنىڭ وقۋىن دا بىتىرگەنسىز بە؟

– جوق. بارلىعىن ءوزىم عالامتوردان قاراپ ۇيرەندىم. بالا كۇنىمنەن بەرى سۋرەت سالىپ كەلە جاتىرمىن دەپ ايتا المايمىن. بۇل ىسكە ءبىر جارىم جىل بۇرىن دەن قويدىم. فيگۋرالاردى بوياۋمەن اينالىساتىن شەبەر ميحايل شيلوۆتىڭ شەبەرلىك دارىسىنە قاتىستىم، استانالىق ەكاتەرينا ەسىمدى سۋرەتشىدەن ساباق الدىم. ونىڭ الدىندا مەن ادامنىڭ تۇر-الپەتىن ناشار سالاتىنمىن.

ياعني، ەگەر ىنتام بولسا، بۇل ءىس مەنىڭ دە قولىمنان كەلەدى. سولاي ما؟

– ارينە، ىقىلاسىڭىز بەن ۋاقىتىڭىز بولسا، ءسىزدىڭ دە قولىڭىزدان كەلەدى.

2d5d4bb7d0992f66e8ccd54103089502

ەستۋىمشە، قازاق باتىرلارىنىڭ مۇسىندەرىنە شەتەلدىكتەر ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر ەكەن.

– ول راس. ءساۋىر ايىنان بەرى جاپونييا، ءۇندىستان، قىتاي، رەسەي، ۋكراينا، ۇلىبريتانييا، اقش، جالپى سانى 30-دان استام ەلدەن تاپسىرىس كەلىپ ءتۇستى. سونداي-اق، قازاق باتىرلارىنىڭ ءمۇسىنى ۆەنگرييادا وتكەن تۇركى حالىقتارىنىڭ قۇرىلتايىندا جانە تاعى باسقا حالىقارالىق شارالاردا قويىلىپ ءجۇر.

از ۋاقىت ىشىندە وسىنشاما ەلمەن قالايشا تەز بايلانىس ورناتىپ ۇلگەردىڭىز؟

– مەنىڭ بيزنەسىم ازىرشە شاعىن بيزنەس بولعاندىقتان، جارنامالاۋ جاعى كەمشىندەۋ بولىپ تۇر. سول سەبەپتى، مۇسىندەردى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى جارنامالاپ وتىرمىن. بارلىق تۇتىنۋشىلار مەنى «فەيسبۋكتەن» ىزدەپ تاپتى. شىنىمدى ايتسام، ماعان جارناما جاعىنان الەۋمەتتىك جەلىدەگى قاراپايىم ادامدار كوپ كومەكتەسەدى. ولار مۇسىندەردىڭ سۋرەتىمەن بولىسەدى، ماعان ءارتۇرلى جارمەڭكەلەر مەن كورمەلەردىڭ كەستەسىن جىبەرەدى. مەنىڭ ەشقانداي دەمەۋشىم جوق. جوبانى باستاۋ ءۇشىن گرانت تا، نەسيە دە المادىم.

بۇدان باسقا قانداي پروبلەمالارىڭىز بار؟

– ماسەلە كوپ قوي. مىسالى، قىزمەتكەرلەر سانىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى، شەبەرلەردى ۇيرەتۋگە كوپ ۋاقىت جۇمسالاتىندىعى (سونىڭ كەسىرىنەن جۇمىس قارقىنى باياۋلايدى)، ءوزىمىزدىڭ جەكە ساۋدا نۇكتەمىزدىڭ جوقتىعى. ءبىراق، بۇلاردىڭ بارلىعى ۋاقىت وتە كەلە شەشىلەتىنىن بىلەمىن. ازىرشە مۇسىندەردى كوتەرمە باعامەن ساتىپ وتىرمىز.

e3e7e5e4a8bed406063f7a4abf380a63

ولار قازاقستاننىڭ قاي وڭىرلەرىندە ساتىلىپ جاتىر؟

– ءقازىر الماتى، قىزىلوردا، قوستاناي، قاراعاندى جانە استانادا ارىپتەستەرىمىز بار. سايت ارقىلى تاپسىرىس جاسالسا، قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن جەرىنە ءوزىمىز پوشتا ارقىلى سالىپ جىبەرەمىز. پوشتا قىزمەتىنىڭ اقىسىن ءبىز تولەيمىز. ال، شەتەلگە جىبەرۋ قۇنى قىمبات، ونى تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ ءوزى تولەيدى.

عالامتوردا ءسىز جاساعان مۇسىندەرگە قاتىستى وڭ پىكىر بىلدىرەتىن جاندار كوپ ەكەنىن بايقايمىن. ال، سىن ايتقان كىسىلەر بولدى ما؟

– العاشىندا بىرەۋ سىن ايتسا، قابىلداي المايتىنمىن. بىرەۋلەر «مىنا باتىرلارىڭ قازاققا ۇقسامايدى عوي» دەسە، رەنجىپ قالاتىن ەدىم. ءبىراق، بۇل ەڭبەكتىڭ ارتىندا ۇلكەن ىزدەنىس تۇرعانىن ادامداردىڭ بارلىعى بىردەي ءتۇسىنۋى مۇمكىن ەمەس نارسە عوي. بارلىق وقىرماندارعا مۇسىندەردى قۇر فانتازيياما عانا سۇيەنىپ جاساماعانىمدى ايتقىم كەلەدى. ساربازداردىڭ ساۋىتى مەن قارۋ-جاراعىنداعى ءاربىر دەتالدى مۋزەي يەكسپوناتتارى مەن ارحەولوگتاردىڭ ەڭبەگىنە سۇيەنىپ جاسادىم.

ال، كاسىبي ماماندار قانداي باعا بەردى؟

– ولار مۇسىندەگى دەتالداردىڭ پوزيتسيياسى جانە تاريحىنا قاتىستى دۇرىس سىن ايتتى. ول پىكىرلەر جاقىندا جارىققا شىعاتىن جۇمىستارىمدى جاساعاندا ەسكەرىلدى.

40d20e81eb3f2d9c49f9d5fcaae168a6

– ءسىزدى الەۋمەتتىك جەلىدە سىنايتىن كەيبىر جانداردىڭ ءمۇسىن ونەرىنە قاتىستى ورىنسىز، تايازداۋ پىكىرلەرى قىنجىلتپاي ما؟

– جوق، سەبەبى، ولار بۇعان كىنالى ەمەس قوي. ءقازىر كوپ ادامدار جالاقىدان جالاقىعا دەيىن كۇن كورەدى. ولار قالتاسىنداعى ارتىق 2-3 مىڭ تەڭگەسىنە قۋانىپ جۇرگەندە، ءسىز ءمۇسىن تۋرالى اڭگىمە ايتاسىز... بۇل ولارعا اۋاداي قاجەت نارسە ەمەس ەكەنىن مويىندايىق. سوندىقتان، ولار وسى ونەرگە قىزىعۋشىلىق تانىتپاعانى ءۇشىن كىنالى ەمەس. كوللەكتسييا جيناۋعا اركىمنىڭ جاعدايى جەتە بەرمەيتىنى دە بەلگىلى. اركىمنىڭ قىزىعۋشىلىعى ءارتۇرلى بولعاندىقتان، بىرەۋدى قيناپ تەاترعا، مۋزەيگە اپارا المايمىز. مەنىڭ باستى ماقساتىم – ادامداردى وسى ىسكە قىزىقتىرۋ. تاڭداۋ– ولاردىڭ ءوز ەركىندە.

تەك قانا ءسىزدىڭ باتىرلارىڭىزدان كوللەكتسييا جيناپ جۇرگەندەر بار ما؟

– ءيا. باق پەن الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ارقاسىندا ونداي جانداردىڭ سانى كۇن ساناپ ءوسىپ كەلەدى.

4251b7cde08a03d288c232eb1335867c

مۇسىندەردىڭ ستاندارتتى كولەمى قانداي؟

– بويى – شامامەن 6 سم. ال، كولەمى 1:32. بۇل – كوللەكتسييا جيناۋشىلار اراسىندا اسا تانىمال ماسشتاب. مەن سالت اتتى باتىردان گورى جاياۋ اسكەردىڭ ءمۇسىنىن كوبىرەك جاسادىم. نەلىكتەن دەسەڭىز، سالت اتتى اسكەردىڭ ءمۇسىنىن جاساۋعا ماتەريال كوبىرەك جۇمسالادى، سوسىن ونى بوياۋ دا ءبىراز ۋاقىت الادى.

eb9391c1682e500441392678f2aea5ad

«باتىرلارىڭىزدىڭ» باعاسى قانشا؟

– بويالماعان ءمۇسىن 4 مىڭ تەڭگە، ال، بويالعانى 6 مىڭ تەڭگە تۇرادى. بۇلاردىڭ باعاسىن جازاردا الىس-جاقىن ەلدەردەگى ءمۇسىن جاسايتىن شەبەرحانالارداعى باعالاردى دا ەسكەردىم. مۇسىندەر باستان-اياق قولمەن جاسالاتىندىعىن، سونداي-اق، ولاردىڭ تارالىم سانى شەكتەۋلى ەكەنىن ەسكەرسەك، باعاسى قولجەتىمدى دەپ ايتۋعا بولادى. ءارقايسىسىنىڭ قورابىندا ءمۇسىننىڭ ءۇش تىلدەگى سيپاتتاماسى جازىلعان، ءبارى جەكە-جەكە نومىرلەنگەن.

بۇلاردى نومىرلەۋىڭىزگە نە سەبەپ بولدى؟

– ءقازىر مۇمكىندىگىمشە ءمۇسىن قاشان، قايدا ساتىلعانىن وزىمە جازىپ الىپ ءجۇرمىن. ويتكەنى، بولاشاقتا وسى حوببي سانگە اينالىپ، قازاقستاندا كوللەكتسييا جيناۋشىلار كوبەيەدى. سول كەزدە باتىرلارعا ارنالعان مۇسىندەر تۋرالى دەرەك جۇرتقا جەتسە ەكەن دەيمىن. باتىرلاردىڭ تارالىمى – مىڭ دانا. وسى مىڭ ءمۇسىننىڭ بارلىعى نومىرلەنگەن.

e146b07a350cd96e96351418fd1cd8c7

مەن سىزدەن «قازاق ارۋلارىنىڭ» سەريياسىن قاشان جاسايسىز؟» دەپ سۇراعالى كەلگەن ەدىم. بايقاسام، ءسىز بۇل ىسكە كىرىسىپ تە كەتكەن ەكەنسىز.

– ءيا ء(مۇسىنشى ءوزى جاساعان ۇكىلى ارۋدى كورسەتتى – رەد). الدىمەن، ۇلتتىق كيىمدەگى ارۋ، سوسىن باقسى دۇنيەگە كەلدى. ەندى ءبىرشاما ۋاقىتتان سوڭ، بۇركىتشى مەن اق جاۋلىقتى اجەنىڭ ءمۇسىنى دە دايىن بولادى.

16524f4c198d571dc5b0bfdb33106c47

a85d5c67ff41810ff5e99272b0562f0c

الداعى ۋاقىتتا ەرتەگى كەيىپكەرلەرىنىڭ ءمۇسىنىن جاساۋعا قالاي قارايسىز؟

– بۇيىرسا، باستاعان شاعىن كاسىبىم ءبىر ارناعا تۇسكەن سوڭ، ويىنشىق مۇسىندەر سەريياسىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن. ەر توستىك، تازشا بالا، الدار كوسە سيياقتى كوپكە تانىمال كەيىپكەرلەردىڭ پلاستيك نۇسقاسىن جاساپ شىعارسام دەيمىن. ولار ساپاسى جاعىنان «شليايح» دەگەن تانىمال فيرمانىڭ پلاستيك ويىنشىقتارىنا ۇقساس بولعانىن قالايمىن. ءبىراق، بۇل جوسپار بيزنەسىمىزدىڭ قالاي جۇرگەنىنە تىكەلەي بايلانىستى.

196bbf79e2b0416b93ff52204102763c

باقسى

قازاق باتىرلارىنىڭ ءمۇسىنىن جاسايتىن باسقا دا شەبەرلەردى بىلەسىز بە؟

– جوق. قازاقستاندا جانە الەمدە قازاق باتىرلارىنىڭ شاعىن مۇسىندەرىن جاساۋدى العاش قولعا العان ادام الدىڭىزدا وتىر. بۇعان دەيىن قازاق باتىرلارىنا ارنالعان ءمۇسىن نە ويىنشىق شىعارعان ادام تۋرالى ەستىگەن ەمەسپىن. ءبىراق، استانا، الماتى مەن قاراعاندىدا باسقا كوللەكتسييالاردى جينايتىن جانە بويايتىن جانداردى بىلەمىن.

جەكە كوللەكتسيياڭىز بار ما؟

– ءيا، بالا كۇنىمنەن كوللەكتسييا جيناۋمەن اۋەستەندىم. كوشپەندى حالىقتاردىڭ تاريحىنا بالا كۇنىمنەن قىزىعامىن. سكيف، عۇن، موڭعول، گرەك ساربازدارىنىڭ، ورىس سولداتتارىنىڭ ءمۇسىنىن جينادىم. وسى كاسىپتى اشۋ ءۇشىن جيناعان مۇسىندەرىمنىڭ ءبىرازىن ساتۋعا تۋرا كەلدى.

b05a4efe2f9157fa1bf94cfdbbb36379

ەرنار نۇرماعامبەتوۆتىڭ كوللەكتسيياسىنداعى شەتەلدىك مۇسىندەر
d1013e558bf4b34975590428ec75b923

ەرنار نۇرماعامبەتوۆتىڭ كوللەكتسيياسىنداعى شەتەلدىك مۇسىندەر
261601f2c85c7bad6ff01478c41913c2

ەرنار نۇرماعامبەتوۆتىڭ كوللەكتسيياسىنداعى شەتەلدىك مۇسىندەر

پاتەنت الۋ ماسەلەسى قالاي بولىپ جاتىر؟

– ءقازىر قازاقستاندىق پاتەنتتىڭ قۇجاتتارىن راسىمدەپ جاتقان جايىم بار.

904645da1da92caf34f4d1631deffeaa

ad03165d4652b9714215c8365a11fb67

– كۇنىنە قانشا ءمۇسىندى بويايسىزدار؟ ءبىر مۇسىنگە قانشا ۋاقىت جۇمسالادى؟

– كۇنىنە شامامەن 4-5 ءمۇسىن بويالىپ، 10 ءمۇسىن قۇيىلادى. ءبىر مۇسىنگە باستان-اياق 4 اي ۋاقىت جۇمسالادى.

الداعى ۋاقىتتا باتىرلار توپتاماسىن جاساۋ ويدا بار ما؟

– ءيا، 8 جاياۋ اسكەر، ەكى سالت اتتى باتىردان تۇراتىن توپتاما جاساعىم كەلەدى. بۇل جەردەگى ەكى سالت اتتى – كەرەي جانە جانىبەك حاندار. وسىنداي 10 باتىردان تۇراتىن توپتامانىڭ 50 داناسىن جارىققا شىعارۋدى ويلاپ ءجۇرمىن.

41201825c43a776b914e5b8dd4dbc06b

قانداي ارمانىڭىز بار؟

– الداعى ۋاقىتتا كەنەسارى حاننىڭ، بوگەنباي باتىردىڭ، اباي قۇنانباەۆتىڭ، باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ مۇسىندەرىن جاساعىم كەلەدى. ءمۇسىن قۇياتىن جابدىق ساتىپ الۋدى ارمانداپ ءجۇرمىن. سونداي-اق، «وتىراردىڭ كۇيرەۋى» سيياقتى ۇلكەن شايقاستىڭ رەكونسترۋكتسيياسىن قولعا العىم كەلەدى. مەن ءالى جاسپىن، بۇيىرسا، ويعا العان جوبالارىمنىڭ ءبارىن جۇزەگە اسىرام دەپ ۇمىتتەنەمىن.

اڭگىمەڭىزگە راحمەت!


اڭگىمەلەسكەن – روزا ارەن

سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – نۇربەك المانبەتوۆ

(2)

بۇل جازبانى BOZDAKH.NET اۆتور:bozdakh جاريالاعان، كوشىرسەڭىز كەلۋ قاينارىن ەسكەرتىڭىز!

BOZDAKH

قىزعىندى جازبا

لەبىز قالدىرۋ